Boşlukta hareket eden bir gezegen düşünün. Yüzeyinin büyük bölümü suyla kaplı. Derinliklerinde, karanlığın içinde kendi ışığını üreten canlılar yaşıyor. Karalarında toprağa düşen küçücük bir tohum, zamanla gövdesinde kuşlara yer açan bir ağaca dönüşüyor. Gezegenin sakinlerinden bazıları ise geceleri gözlerini kapatıp hiç gitmedikleri yerlerde dolaşıyor, hiç var olmamış insanlarla konuşuyor.
Üstelik bu canlılar, uyandıklarında başka dünyalar kurmaya devam ediyor. Henüz yapılmamış bir binayı, söylenmemiş bir cümleyi, yaşanmamış bir karşılaşmayı zihinlerinde canlandırabiliyorlar. Kendi varlıklarını sorguluyor, başlangıçlarını araştırıyor, bir gün öleceklerini bilerek gelecek yılın planlarını yapıyorlar.
Böyle bir dünyayı bir romanın ilk sayfasında okusaydınız, yazarın hayal gücünü merak ederdiniz. Şimdi pencereye bakın. O dünyanın içindesiniz.
Bize sıradan görünen şeylerin önemli bir kısmı, yalnızca çok sık karşılaştığımız şeyler. Ağacın büyümesini her gün birkaç dakika izlediğimiz için değişmediğini sanıyoruz. Gökyüzünü hep başımızın üzerinde bulduğumuz için artık ona şaşırmıyoruz. Bir insanın konuşmasını dinlerken seslerin nasıl olup da başka bir zihinde görüntülere, anılara, korkulara dönüştüğünü düşünmüyoruz. Alışkanlık, bakışımızın önüne öyle kalın bir perde çekiyor ki, sonunda göremediğimiz şeyin orada olmadığını varsaymaya başlıyoruz.
Bir çocuğun durmadan sorduğu “Neden?” sorusuna yetişkinlerin sabrı çabuk tükenir. Çünkü dünya, bir yaştan sonra açıklanması gereken bir yer olmaktan çıkar; yetişilmesi, halledilmesi, idare edilmesi gereken bir yere dönüşür. Ağacın nasıl büyüdüğünden çok kaldırıma döktüğü yapraklarla ilgileniriz. Deniz, işe giderken yanından geçtiğimiz manzaradır. Zihnimiz bütün bunların ortasında yeni ihtimaller kurarken bile hayal gücünü boş vakit işi sayarız.
Elbette tohumun nasıl filizlendiğini araştırabilir, ışık üreten canlıların biyolojik süreçlerini açıklayabiliriz. Bilmek, hayreti ortadan kaldırmak zorunda değildir. Bir şeyin nasıl gerçekleştiğini öğrendiğimizde, onun ne kadar şaşırtıcı olduğunu daha da iyi görebiliriz. Fakat çoğu zaman açıklamayı bir kapatma cümlesi gibi kullanıyoruz: Biliyoruz, demek ki artık üzerinde durmaya gerek yok. Sanki dünyadaki her şeyin sırrı çözülmüş de geriye yalnızca yapılacaklar listemiz kalmış gibi.
Fantastik sözcüğünü kullanırken de benzer bir kolaylığa sığınıyoruz. Hayal edilmiş olanı hemen mantıksızlığın yanına yerleştiriyoruz. Oysa bir yazarın kurduğu dünyanın kendi düzeni, sınırları, nedenleri ve sonuçları olabilir. Ejderhaların, perilerin varlığı o dünyayı düşüncesizce kurulmuş yapmaz. Asıl mesele, o varlığın hikâyede neyi değiştirdiği, hangi bedeli doğurduğu ve karakterleri neyle karşı karşıya bıraktığıdır. Olağandışı olan, kendi içinde tutarlı olabilir.
Burada bir ayrımı korumak gerekiyor: Dünyamızın şaşırtıcılığından söz etmek, onu edebî bir tür olarak fantastik ilan etmek değildir. Fakat gerçekliği, hayal gücünü küçümsemek için bir üstünlük belgesi gibi kullanmanın da pek sağlam bir tarafı yok.
Fantastik edebiyatı “kaçış” diye küçümseyenlere sormak gerekiyor: İçinde yaşadığınız dünyanın ne olduğunu sanıyorsunuz? Boşlukta hareket eden bir gezegenin üzerinde, kendi varlığını sorgulayabilen canlılar olarak oturup her gün içinde nefes aldığınız hayatın tuhaflığına alışmış olmanız, onu sıradan yapmaz. Belki de kaçış, alıştığınız dünyada artık şaşıracak hiçbir şey kalmadığına inanmakla başlıyordur. Bu kadar kesin bir bakışın gerçekliğe sadakatinden şüphe etmek gerekir.
Üstelik hayal gücü de bu dünyanın içinden çıktı. Başka evrenler tasarlayan zihin, burada büyüyen bir bedenin içinde çalışıyor. Korkularını, merakını, gördüklerini ve henüz anlayamadıklarını bir araya getiriyor. Bir masaldaki ormanı okurken kendi hayatımızda kaybolduğumuz yeri tanıyabilmemiz biraz da bundan. Hayal ettiğimiz şeyler, yaşadıklarımızla bağlarını her zaman koparmıyor; bazen o bağları ilk kez görünür kılıyor.
Hakikatin içinden doğan bir beynin, hakikatin sınırlarını kurcalamasına neden bu kadar şaşırıyoruz?
Belki de önce dünyayı sıradan ilan etme alışkanlığımızdan vazgeçmeliyiz. Çünkü hayret edebilmek için her zaman yeni bir evrene ihtiyacımız yok. Bazen başımızı kaldırıp içinde bulunduğumuza yeniden bakmamız yeter.
