Dünyada borsa ve fonlar, şirketlere, dolayısıyla ekonomiye kaynak sağlayan araçlardır. Ülkelerdeki sosyal güvenlik kurumları tarafından emeklilik primi olarak yapılan kesintilerden, bireysel emeklilik kesintilerinden elde edilen kaynaklar ile tasarruflarını değerlendirmek isteyen gerçek veya tüzel kişiler, yatırım yapılabilecek bu tür araçlara yönelirler.
Dünyada bu tür kesintilerden elde edilmiş varlıklara sahip kurumlar, yatırım yapacakları borsa ve fon şirketlerini analiz ettirerek güvenli ve gelecekte kazançlı olacaklarını düşündükleri şirketlerin hisselerine yatırım yaparlar. Avrupa'da ve dünyanın gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerinde, fon sahibi çeşitli şirketler, analizi yapılıp kazançlılığı ve güvenilirliği tespit edilmemiş şirketlere genellikle yatırım yapmazlar. Yabancı fon şirketlerinin Türkiye borsalarında gerekli analizi yaptırmadan bir şirkete gelişigüzel yatırım yapmadıkları bilinmelidir. Türkiye borsalarındaki "yabancı yatırımcı" kavramı, borsada manipülasyon yapan kişi veya kurumlara aittir. Kırk yıllık borsa tarihinde yapılanlar hep bunlar olmuştur.
Türkiye'de (gayrimenkul, girişim sermayesi vb. dâhil) 3.500'ün üzerinde fon vardır. Manipülasyon yaptıkları tespit edilmiş 131 fon kapatılmış ve hukuki süreç devam etmektedir. Kapatılan fonlara yabancı fonlar tarafından yapılmış yatırımlar yok denecek kadar azdır. Çünkü bu tür manipülasyona açık fonları almış yabancı fonlar, yatırdıkları para battığında bunun hesabını veremez ve şirketleri güven kaybına uğrar. Son fon olayı tamamen manipülasyon yapan spekülatörler arasında meydana gelmiş bir hadisedir. 450 bin kişilik yatırımcı kitlesi, bu spekülatörlerden bir vesileyle haber alıp peşlerine takılan, kimi ilk istasyondan, kimi son istasyondan fon trenine binmiş kişilerden oluşmaktadır. Bugünkü fon manipülasyonunun, 40 yıldan beri adeta sahipsiz borsada yapılan trilyonlarca dolarlık manipülasyonlardan bir farkı yoktur. Yıllardan beri borsada trilyonlarca dolarlık kayıplar yaşanmış ve bu kayıpları karşılayacak bir garanti sistemi de yoktur. Manipülasyon yapanlara da herhangi bir cezai müeyyide uygulanmamaktadır. Tüm dünya borsalarında uygulama bu şekildedir.
Fakat fonlar açısından, özellikle ABD'de 2008'de meydana gelen fon krizinden sonra Avrupa ülkelerinde ve dünyanın birçok ülkesinde, aracı kurumun iflası veya varlıkların suistimali durumunda, "Yatırımcı Tazmin Merkezi" tarafından yatırımların bir kısmı garanti altına alınmıştır. Bu miktar Avrupa Birliği ülkelerinde 20.000 EURO, Türkiye'de ise 2,26 milyon TL olarak belirlenmiştir. Fona kazanacağına inanarak yatırım yapmış kişiler, kaybedebileceklerinin de bilincinde olarak bu yatırımı yapmaktadırlar.
Borsaya yapılan yatırımlardan kaynaklanan kayıplar karşısında yatırımcının nasıl hiçbir garantisi yoksa, fon yatırımcısına da garanti edilmiş limitin dışında herhangi bir ödemenin yapılması borsa sisteminin ruhuna aykırı olacaktır. Devletin kişilerin kayıplarını garanti edilmiş tutarın üzerinde bir meblağla karşılaması hakkaniyete de uygun olmayacaktır.
Türkiye'deki son fon hadisesi, ülke içi siyasete malzeme yapılacak bir konu değildir ve olmamalıdır. İnsanların ellerindeki tasarruflarını borsaya veya fona yatırmaları bir tercih meselesidir ve hiç kimse borsaya veya fona yatırım yaptı diye de suçlanamaz. 450 bin yatırımcının içinde manipülasyon yapmış kişiler, dijital sistem sayesinde tereyağından kıl çeker gibi ortaya çıkarılmıştır. 450 bin kişinin ancak yüzde birinin bu manipülasyonu yaptığı ortaya çıkmış, onların da hukuk çerçevesinde hesabı sorulmaktadır. Manipülasyon yapmş şirket ve şahıslar elde ettikleri astronomik gelirlerin tamamının hukuki zeminde iadelerinin sağlanacağından şüphe edilmemelidir. Fonlara yatırım yapmış 450 bin kişinin tamamının bilerek ve kasıtlı olarak manipülasyon düşüncesiyle para kazanmak için fona yatırım yapması düşünülemez.
Fon krizinden önce bu fonlara para yatırmış 453 bin yatırımcıdan 333 bininin, resmî açıklamalara göre yatırımlarının tamamı geri ödenmiştir. İki ay gibi kısa bir sürede yatırımcıların üçte ikisinden fazlasına ödeme yapılması çok önemli bir gelişmedir. 2008 yılında ABD'de meydana gelen ve küresel çapta 20 trilyon dolarlık kayba yol açan fon krizinde, bırakın iki ayı, yıllarca süren bir durum tespiti dahi yapılamamış ve meydana gelen kriz ancak 16 yılda sonuçlandırılabilmiştir.
Buna rağmen geçmişte dünyada yaşanmış benzer olaylara ilişkin uygulama örnekleri dahi dikkate alınmadan, fon krizinden siyasi rant elde etmek için şahısların isimlerinin açıklanması üzerinden hadise sulandırılarak adeta üzerinde tepinilmektedir. Siyasi rant elde etme amacıyla ekonomiye zarar verecek şekilde yapılan bu tür girişimlerin, ülke ekonomisine vereceği zarar dışında hiçbir siyasi kanata getirisi olmayacaktır. İki ay gibi kısa bir sürede hasarın tespiti dahi yapılamazken oluşan zararın üçte ikisinin telafi edilmesi, Türkiye'ye mahsus bir başarı olmuştur.
---
2008 yılında ABD'de meydana gelen küresel fon krizi dışında, yakın tarihlerde başka ülkelerde de yaşanan fon krizleriyle ilgili örnekler vererek yazımızı bitirmek istiyoruz.
2019 Yılında İngiltere'de Meydana Gelen Woodford Fonu Krizi
İngiltere'de otoriteler, 3 Haziran 2019 tarihinde, 3,7 milyar sterlinlik fon varlığının bir kısmını borsaya kote olmayan şirketlere yatırıp güç duruma düşen Neil Woodford'un yönettiği fonu dondurdu. Yatırımcılara dört ayrı ödemede toplam 2,54 milyar sterlin geri ödendi. İngiltere Finansal Davranış Otoritesi (FCA), Ağustos 2025'te Woodford'a 5,9 milyon sterlin ceza kesti. Kurum, Woodford'un bireysel yatırımcılara fon yönetmesini de yasakladı. FCA, Woodford'un şirketine de ayrıca 40 milyon sterlin ceza verdi.
2019 Yılında Güney Kore'de Meydana Gelen Lime Skandalı ve Fon Krizi
2019 yılında Güney Kore'de, Lime Asset Management fon şirketinin yönettiği 5,7 trilyon wonluk fon, nakde çevrilme konusunda zorluklarla karşılaştı. Lime, yaklaşık 1,6 trilyon wonluk geri ödemeyi durdurdu.
Eski başkan yardımcısı, mahkeme tarafından 15 yıl hapis ve 4 milyar won para cezasına çarptırıldı. Şirketin eski genel müdürü de 3 yıl hapis cezası aldı. Skandal zamanla bir lobi soruşturmasına dönüştü. Soruşturma, eski ve görevdeki kamu görevlileriyle siyasetçilere kadar uzandı.
2020 Yılında Fransa ve İngiltere Kaynaklı H2O ve Windhorst Tahvilleri Krizi
Londra merkezli H2O Asset Management, Alman iş adamı Lars Windhorst'a bağlı şirketlerin tahvillerine yüklü miktarda para yatırdı. Altı fondaki bu tahvillerin tutarı 1,4 milyar EURO yu aştı. Zora giren şirket, Fransa Piyasa Otoritesinin (AMF) talebiyle Ağustos 2020'de yedi fonu dondurdu. AMF, şirkete 75 milyon avro ceza kesti. Şirketin kurucusu Bruno Crastes ise 15 milyon EURO para cezası ve beş yıllık meslek yasağına çarptırıldı.
İngiltere'deki FCA ise şirket çalışanlarının 50'den fazla ağırlama etkinliğini bildirmediğini tespit etti. Bu ağırlamalar arasında süper yat ve özel jet kullanımı da vardı. H2O, 2024'te yatırımcılara 250 milyon EURO ödemeyi kabul etti.
2020 Yılında Hindistan'da Meydana Gelen Franklin Templeton Fonları Krizi
Franklin Templeton Hindistan, 23 Nisan 2020'de altı borçlanma fonunu kapatma kararı aldı. Fonların toplam büyüklüğü yaklaşık 280 milyar Hint rupisiydi. Fonların portföyünde Vodafone Idea, Essel Grubu ve YES Bank gibi zor durumdaki şirketlerin tahvilleri vardı. Koronavirüs salgını bu tahvillerin alıcısını ortadan kaldırınca şirket, fonlardan çıkışları durdurdu. Hindistan Yüksek Mahkemesi, fonların kapanması için yatırımcıların onayını şart koştu. Yatırımcılar oylamada kapanışı onayladı. Şirket o günden bu yana yatırımcılara yaklaşık 275,5 milyar rupi ödedi. Bu tutar, fonların kapanış günündeki büyüklüğünün yüzde 109,25'ine denk geliyor. Hindistan Menkul Kıymetler Kurulu (SEBI), şirkete 50 milyon rupi ceza kesti. SEBI ayrıca yaklaşık 5,12 milyar rupilik yönetim ücretinin faiziyle yatırımcılara iadesini istedi. Kurul, şirketin iki yıl boyunca yeni borçlanma fonu açmasını da yasakladı. SEBI'nin tespitine göre üst düzey bir yönetici, kapanıştan önce ailesinin 400 milyon rupisini fondan çekti.
Yukarıda çeşitli tarihlerde meydana gelen fon krizlerine ilişkin verilen örnekler göstermektedir ki fon yolsuzlukları ve krizleri sadece Türkiye'de yaşanmış olaylar değildir.
