Olduğun kişiyi sevmeyi öğrenmene gerek yok. Sana başka bir beden vereyim.
Güzellik endüstrisinin bazı vaatlerini tek bir cümlede toplasaydık, kulağa böyle gelirdi. İnsanın kendisiyle arasını düzeltmesi zaman alır. Oysa bir kusur belirlemek, ona bir çözüm göstermek ve fiyatını söylemek çok daha hızlıdır.
Henüz on bir, on iki yaşlarında bir kız çocuğu düşünün. Telefonunun kamerasını açıyor, ekrana dokunuyor; burnu küçülüyor, dudakları dolgunlaşıyor, cildindeki bütün izler kayboluyor. Bir dokunuşla başka bir yüz beliriyor. Sonra filtreyi kapatıyor.
Az önce yalnızca kendi yüzü olan görüntü, şimdi gözüne düzeltilmesi gereken bir şey gibi görünüyor.
Beni asıl düşündüren o ikinci bakış. Filtre açıkken duyulan hayranlıktan çok, kapandığında geriye kalan memnuniyetsizlik.
Bu kız kendisini beğenmemeye tek başına karar vermedi.
İzlediği dönüşüm videoları, aynı yüz ölçülerinin etrafında dolaşan görüntüler, “öncesi” fotoğraflarına yapılan yorumlar, “sonrası”na verilen alkışlar… Çocuk yalnızca kimin güzel bulunduğunu görmüyor; kimin eski hâliyle alay edilebildiğini de öğreniyor. Hangi yüzün beğenileceğini, hangi bedenin övüleceğini, hangi ayrıntının saklanması gerektiğini izliyor. Üstelik bu ders her zaman bir reklamın mesafesinden verilmiyor. Bazen hayranlık duyduğu, gündelik hayatını izlediği, kendisine yakın hissettiği birinin ağzından geliyor.
İşte influencer’ların sorumluluğu burada başlıyor. Bir ürünün adını söylemekle kalmıyorsunuz. Takipçinize, kendisinde o ürünü gerektirecek bir eksiklik aramayı da öğretebiliyorsunuz. “Ben böyle daha mutlu oldum” derken eski yüzünüzü aşağılıyor, onu utanılacak bir geçmiş gibi sergiliyorsanız, sizi izleyen bir çocuğun bugün taşıdığı yüzü de o utancın içine çekiyorsunuz. Sizin geride bıraktığınız için alkışlandığınız özellik, onun aynada her gün gördüğü şey olabilir.
Reklam anlaşmasının arkasında kaç genç yüzün aynaya biraz daha hoşnutsuz bakacağını düşünmeden yapılan bu öncülük, yalnızca bir içerik üretme meselesi değildir. Etkinizin karşılığında para kazanırken sonuçlarına sırtınızı dönme meselesidir.
Elbette her güzellik içeriği aynı değil. Makyaj bir oyun, ifade biçimi veya keyif olabilir. Fakat burada oyunun ne zaman bir zorunluluk duygusuna dönüştüğünü sormamız gerekiyor. İnsan yüzünü değiştiren bir efekt, ne zaman yüzün olması gereken hâli gibi görülmeye başlıyor?
Öneri sistemleri de bu ortamın parçası. TikTok’un kendi açıklamasına göre izleme süresi, beğeniler ve diğer etkileşimler hangi içeriklerin önerileceğini etkiliyor. Dolayısıyla bir görüntünün üzerinde durmak, benzerlerinin yeniden karşınıza çıkmasına katkıda bulunabiliyor. Keza Instagram’da da etkileşimler, önerilen içeriklerin şekillenmesinde rol oynuyor. Tekrarlanan güzellik ölçüleri giderek olağan görünürken insan, kendi bedenini bu ölçülere göre değerlendirmeye başlıyor.
Ekran bir süre sonra herkesin böyle göründüğü hissini verebilir. Oysa gördüğümüz, bütün insanların yüzleri değil; seçilmiş, hazırlanmış, kimi zaman değiştirilmiş görüntülerdir.
Amerikan Psikoloji Birliği de görünüş odaklı sosyal karşılaştırmaların ve fotoğraflara gelen tepkilere aşırı odaklanmanın, özellikle kızlarda daha olumsuz beden algısıyla ilişkili olduğunu belirtiyor. Her gencin aynı şekilde etkilendiği söylenemez tabii.
Bir çocuğun yüzüne karşı “Güzel değilsin” demeniz gerekmez. Her gün neyin düzeltilmesi gerektiğini göstermeniz, kendi yüzünde kusur aramaya başlaması için yeterince güçlü bir baskı oluşturabilir.
Sonra da dönüp ona “Kendini sev” diyoruz.
Hangi görüntülerin arasında? Hangi yorumların ardından? Her gün karşısına çıkan hangi düzeltme teklifine rağmen?
Burada estetik müdahaleyi seçen insanları yargılamıyorum. İnsan, bedenine ilişkin kararları üzerinde söz sahibi olmalıdır. Bir değişiklik istemek, kendinden vazgeçtiği anlamına gelmez. Kimsenin yüzüne bakarak özgüvenini, karakterini veya kendisiyle ilişkisini ölçemeyiz.
Benim itirazım, bu tercihin oluştuğu koşulların sorgulanmadan bırakılmasına.
Kendisine sürekli eksikleri gösterilen birine “Bu senin seçimin” demek, o seçimin nasıl şekillendiğini konuşmaktan kaçmaktır. Bir düzen var ve o düzen önce yetersizlik hissini besliyor, ardından bunun çözümünü satıyorsa, özgürlük üzerine kurduğu cümleleri biraz daha dikkatle dinlemeliyiz.
Kendimizde bir şeyi değiştirmekle, kabul görebilmek için değişmek zorunda hissetmek arasındaki farkı görmezden gelmeyelim.
Bir gün kusursuz diye pazarlanan bedenleri satın alabileceksek, kendi bedeninde kalmak isteyenlere ne söyleyeceğiz? İmkânları olduğu hâlde kendilerini ihmal ettiklerini mi? Yoksa ne kadar çirkin olduklarını mı?
İnsanın değişme hakkı kadar, değişmeden de aşağılanmadan yaşayabilmesi gerekir. Bunun için gençlere bir kez daha özgüven dersi vermekten önce, onların güvensizliğinden kazananların ne yaptığını konuşmalıyız.
Çünkü insana önce kendisini değersiz hissettiren bir düzen, sonunda ona kendi değerini geri satın alabileceğini vaat eder.
Oysa satılık olan hiçbir zaman insanın değeri değildir. Ona, o değerden şüphe ettirilerek hazırlanan çözümdür.
