Polonya’da uzun süredir devam eden Anayasa Mahkemesi üzerindeki yetki ve meşruiyet tartışması, 30 Ekim Cuma akşamı mahkeme binasında yaşanan gelişmelerin ardından yeni bir aşamaya taşındı. Parlamento tarafından seçilen yedi hâkimin binaya girmesiyle başlayan süreç; mahkeme yönetiminin görevden uzaklaştırılması, polis müdahalesi, protestolar ve Cumhurbaşkanı’nın gece yarısı ziyaretiyle büyüdü.
31 Ekim Cumartesi günü de devam eden krizde taraflar birbirini hukuku ihlal etmekle suçlarken, akşam saatlerinde açıklama yapan Başbakan Donald Tusk, hükümetinin mahkemenin bağımsız biçimde çalışmasını sağlayacağını söyledi. Cumhurbaşkanı Nawrocki ise yaşananları anayasal düzene yönelik bir müdahale olarak nitelendirdi.
Başkan ve yardımcısına bir aylık uzaklaştırma
Cuma akşamı mahkeme binasına giren hâkimler arasında bulunan Anna Korwin-Piotrowska, Mahkeme Başkanı Bogdan Święczkowski ile Başkan Yardımcısı Bartłomiej Sochański’nin görevlerini bir ay süreyle askıya aldığını ve mahkemenin yönetimini üstlendiğini açıkladı.
Dolayısıyla açıklanan işlem, mahkeme başkanının kesin olarak görevden alınmasından ziyade, geçerliliği taraflar arasında tartışılan geçici bir uzaklaştırma kararı niteliğinde.
Önceki yönetim ise bu işlemleri tanımadığını bildirdi. Mahkemenin internet sitesinde yönetim değişikliğine ilişkin açıklama yayımlanırken, önceki yönetimin kontrolündeki sosyal medya hesabından işlemlerin hukuka aykırı olduğu savunuldu. Böylece mahkemenin resmî iletişim kanallarına da yansıyan bir yetki çatışması ortaya çıktı.
Nawrocki, Senegal yolculuğundan döndü
Gelişmeler sırasında Senegal’e gitmek üzere uçakta bulunan Cumhurbaşkanı Nawrocki, yolculuğunu yarıda keserek Varşova’ya döndü. Önce Yüksek Mahkeme Birinci Başkanı Zbigniew Kapiński ile görüşen Nawrocki, daha sonra Anayasa Mahkemesi binasına gitti.
Binaya giriş sırasında çekilen görüntülerde, Cumhurbaşkanı’nın Korwin-Piotrowska’nın bulunduğu grubu iterek geçmeye çalıştığı görüldü. İçeride kaydedilen başka bir görüntüde ise Nawrocki’nin karşısındaki kişilere Anayasa Mahkemesi hâkimi olmadıklarını söylediği duyuldu.
Olayın sorumluluğu konusunda birbirine zıt açıklamalar yapıldı. Hâkim Maciej Berek, Cumhurbaşkanı’nı Korwin-Piotrowska’ya fiziksel müdahalede bulunmakla suçlarken, Cumhurbaşkanlığı yetkilileri hâkimlerin Nawrocki’nin geçişini engellediğini ve dokunulmazlığını ihlal ettiğini ileri sürdü.
Cumhurbaşkanı’ndan acil siyasi görüşmeler
Nawrocki, cumartesi günü yayımladığı resmî açıklamada, anayasal düzenin ihlal edildiğini ve bir devlet kurumunun zor kullanılarak ele geçirildiğini savundu.
Hükümetin bölgeye gönderdiği güvenlik güçlerinin mahkeme yerleşkesinden ayrılmasını isteyen Cumhurbaşkanı, Başkan Yardımcısı Sochański’nin binaya girişini sağladığını da açıkladı. Nawrocki, siyasi durumun istikrara kavuşturulması amacıyla parlamentodaki partileri acil görüşmelere çağırdı.
Cumartesi günü yapılan görüşmelere, iktidar koalisyonunun ortaklarından Polonya 2050 ve Polonya Halk Partisi’nin yanı sıra bazı muhalefet partilerinin temsilcileri katıldı. Başbakan Tusk ise toplantıda yer almadı. Görüşmelerden krizi sona erdirecek ortak bir çözüm çıktığı açıklanmadı.
Tusk: Hukukun üstünlüğünden taviz verilmeyecek
Başbakan Donald Tusk, cumartesi akşamı televizyondan yaptığı konuşmada, Cumhurbaşkanı ve muhalefetteki Hukuk ve Adalet Partisi’ne (PiS) sert eleştiriler yöneltti.
Tusk, parlamentonun seçtiği hâkimlerin hukuka uygun biçimde göreve geldiğini, ancak çalışmalarının engellendiğini savundu. Polislerin de mahkemeyi ve hâkimleri korumak amacıyla görev yaptığını söyledi.
Hiçbir siyasetçinin mahkemeye girerek hâkimlere talimat verme veya onları korkutma hakkı bulunmadığını belirten Tusk, hükümetin mahkemenin güvenliğini ve çalışma koşullarını sağlayacağını bildirdi. Ancak konuşmasında Cumhurbaşkanı ile uzlaşmaya dayanan somut bir çözüm planı açıklamadı.
Protestolar ikinci güne taşındı
Mahkeme binası önünde başlayan gösteriler cumartesi günü de sürdü. PiS lideri Jarosław Kaczyński’nin de destek verdiği protestolarda, mahkeme yönetimine yönelik işlemler kınandı.
Polis, bazı göstericilerin güvenlik bariyerlerini aşmaya çalışması ve cisim atması üzerine üç kişiyi gözaltına aldı. Bina çevresindeki güvenlik önlemleri devam ederken, yüzlerce kişi ikinci akşam da mahkeme önünde toplandı.
Krizin merkezinde hâkimlerin yemin tartışması var
Son çatışmanın temelinde, parlamentonun seçtiği hâkimlerin göreve başlayıp başlayamayacağı konusundaki anlaşmazlık bulunuyor.
Polonya’da Anayasa Mahkemesi üyeleri Sejm tarafından seçiliyor; ancak göreve başlama sürecinde Cumhurbaşkanı önünde yemin edilmesi gerekiyor. Nawrocki, bu yıl seçilen sekiz hâkimden beşinin yeminini kabul etmedi. Bu kişiler, Cumhurbaşkanı’nın bulunmadığı törenlerde yemin ederek görevlerini yerine getirebileceklerini savundu.
Cumhurbaşkanlığı bu işlemin yeterli olmadığını belirtirken, hükümet kanadı Cumhurbaşkanı’nın parlamentonun seçimini engelleyemeyeceğini ileri sürüyor. Święczkowski’nin söz konusu hâkimlerin çalışmasına izin vermemesi de mevcut çatışmanın başlıca nedenlerinden biri oldu.
Yıllardır süren anlaşmazlıkta çözüm belirsiz
Polonya’daki Anayasa Mahkemesi krizi, 2015’ten bu yana hâkim atamaları, mahkemenin bağımsızlığı ve siyasi iktidarla ilişkisi etrafında sürüyor. PiS dönemindeki değişiklikler Avrupa kurumlarının eleştirilerine yol açarken, 2023’te iktidara gelen Tusk koalisyonu yargıda hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etme sözü verdi.
Son gelişmeler, bu hedefin hangi yöntemlerle gerçekleştirileceğine ilişkin tartışmayı da büyüttü. Hükümet yeni hâkimlerin göreve başlamasını hukuki düzenin yeniden kurulması olarak sunarken, Cumhurbaşkanı ve PiS aynı adımları yetki gaspı olarak değerlendiriyor.
31 Ekim akşamı itibarıyla yönetim işlemlerinin geçerliliği üzerindeki anlaşmazlık sürüyor. Mahkeme çevresindeki protestolar ve tarafların geri adım atmayan açıklamaları, krizin kısa sürede çözülmesini güçleştiriyor.
