İnsanlarda saç ve cilt rengini belirleyen melanin iki temel gruba ayrılıyor: koyu kahverengi-siyah ömelanin ve sarı-turuncu-kırmızı tonlardan sorumlu feomelanin.
Feomelanin özellikle kızıl saçlı ve açık tenli kişilerde daha fazla bulunuyor. Ancak bu pigment uzun süredir bilimsel bir paradoks olarak görülüyordu.
Çünkü önceki araştırmalar feomelaninin, özellikle UV ışığıyla etkileşim sonucunda oksidatif hasarı artırabileceğini ve melanom riskiyle bağlantılı olabileceğini göstermişti. Buna rağmen pigmenti üreten özelliklerin evrim boyunca neden korunduğu tam olarak açıklanamıyordu.
Fazla sistein hücreler için tehlikeli
Yeni araştırmanın merkezinde sistein adlı amino asit bulunuyor. Sistein, protein üretimi için gerekli olsa da hücrelerde aşırı miktarda birikmesi oksidatif hasara ve belirli koşullarda hücre ölümüne yol açabiliyor.
İşte araştırmacılar burada feomelaninin önemli bir rol oynayabileceğini keşfetti.
Feomelanin üretilirken sistein kullanılıyor. Böylece pigment üretimi, hücrelerdeki fazla sisteinin tüketilmesine yardımcı olarak molekülün toksik seviyelere ulaşmasını engelleyebiliyor.
Araştırmacılar bu bulguyu, feomelaninin sistein dengesindeki fizyolojik rolüne ilişkin ilk deneysel kanıtlardan biri olarak değerlendiriyor.
Deneylerde dikkat çekici sonuç
PNAS Nexus dergisinde yayımlanan çalışmada araştırmacılar özellikle zebra ispinozlarını inceledi. Feomelanin üreten ve üretmeyen kuşların yüksek sistein koşullarındaki hücresel tepkileri karşılaştırıldı.
Feomelanin üretiminin engellenmesi, yüksek sistein koşullarında oksidatif hasarın artmasıyla ilişkilendirildi. Bulgular, pigment üretiminin fazla sisteinin hücrelerde birikmesini önleyen bir metabolik “çıkış yolu” oluşturabileceğini gösterdi.
Bu sonuç, feomelaninin yalnızca canlılara renk veren pasif bir pigment olmayabileceğine işaret ediyor.
Peki kızıl saç sağlığa faydalı mı?
Araştırma, kızıl saçlı insanların genel olarak daha sağlıklı olduğunu göstermiyor.
Çalışmanın deneyleri ağırlıklı olarak zebra ispinozları üzerinde gerçekleştirildi. Dolayısıyla feomelaninin insanlarda hastalıklara karşı koruyucu olduğu sonucuna henüz varılamaz.
Üstelik kızıl saçla ilişkili bazı MC1R gen varyantları ile melanom riski arasındaki bilinen bağlantı da ortadan kalkmış değil.
Dolayısıyla yeni bulgu, önceki araştırmaları geçersiz kılmıyor. Aksine feomelaninin biyolojik açıdan hem avantaj hem de dezavantaj yaratabilecek karmaşık bir role sahip olabileceğini düşündürüyor.
Evrimsel bilmecenin yeni cevabı
Bilim insanlarının yıllardır sorduğu “Feomelanin neden evrim boyunca korundu?” sorusuna yeni çalışma önemli bir olasılık sunuyor.
Pigment üretimi, fazla sisteini tüketerek hücreleri metabolik stresten koruyor olabilir.
Bu mekanizma, feomelanin üretiminin bazı canlılarda neden korunmuş olabileceğini açıklamaya yardımcı olabilir.
Ancak araştırmacıların önünde şimdi daha büyük bir soru var: Aynı mekanizma insanlarda, özellikle farklı MC1R gen varyantlarına sahip kızıl saçlı kişilerde de çalışıyor mu?
Bu sorunun yanıtı, kızıl saçın ve feomelaninin sağlık üzerindeki etkilerinin daha iyi anlaşılmasını sağlayabilir.
Şimdilik bilim dünyasının vardığı sonuç ise oldukça çarpıcı:
Kızıl saçın arkasındaki pigment yalnızca renk vermiyor olabilir; hücrelerde biriken fazla sisteini de kontrol ediyor olabilir.
