İngiltere'den Türkiye'ye ihraç edilen plastik atıkların çevresel etkileri yeniden gündeme geldi. İngiliz gazetesi The Guardian tarafından yayımlanan kapsamlı araştırma, İngiltere kaynaklı plastik atıkların önemli bir bölümünün ulaştığı Adana'daki geri dönüşüm tesislerinin çevresinde mikroplastik kirliliğinin ciddi seviyelere ulaştığını ortaya koydu.
Araştırmada, Çukurova Ovası'nı besleyen sulama kanallarından alınan su örneklerinde, geri dönüşüm tesislerinin bulunduğu bölgenin aşağı kesimlerinde mikroplastik yoğunluğunun üst havzalara kıyasla yaklaşık 10 kat daha fazla olduğu tespit edildi. Bulgular, yalnızca çevreyi değil, Türkiye'nin en önemli tarım üretim merkezlerinden biri olan Çukurova'daki gıda üretimini de yakından ilgilendiriyor.
Çukurova'dan Akdeniz'e uzanan risk
Bilim insanlarına göre mikroplastikler yalnızca sulama sularında kalmıyor. Kanallar aracılığıyla tarım arazilerine taşınan plastik parçacıkları toprağa karışıyor, buradan da bitkilere ve gıda zincirine ulaşabiliyor. Aynı zamanda sulama kanallarından Seyhan ve Ceyhan havzaları üzerinden Akdeniz'e taşınan mikroplastikler deniz ekosistemini de tehdit ediyor.
Uzmanlar, mikroplastiklerin balıklar, kabuklu deniz canlıları ve diğer su organizmaları tarafından yutulduğunu, bunun da hem biyolojik çeşitlilik hem de insan sağlığı açısından uzun vadeli risk oluşturduğunu belirtiyor.
İngiltere'nin plastik atıkları hâlâ Türkiye'ye geliyor
Çevre Araştırma Ajansı'nın (Environmental Investigation Agency-EIA) verilerine göre, 2021-2024 yılları arasında İngiltere'den Türkiye'ye gönderilen plastik atıkların yaklaşık yüzde 13'ü Adana'da faaliyet gösteren sekiz geri dönüşüm tesisine ulaştı.
Verilere göre İngiltere, 2025 yılında Türkiye'ye yaklaşık 139 bin ton plastik atık ihraç etti. Çin'in 2018 yılında plastik atık ithalatını büyük ölçüde yasaklamasının ardından Türkiye, Avrupa'nın en büyük plastik atık ithalatçılarından biri haline gelmişti. Çevre örgütleri ise bu ticaretin gelişmiş ülkelerin atık yükünü daha düşük maliyetle başka ülkelere aktarması anlamına geldiğini savunuyor.
Uluslararası çevre kuruluşları bu modeli "waste colonialism" (atık sömürgeciliği) olarak tanımlıyor.
Araştırmada dikkat çeken bulgular
Araştırma kapsamında incelenen su örneklerinde, poşet, ambalaj, tekstil ve endüstriyel plastiklerden kaynaklandığı değerlendirilen çok sayıda mikroplastik parçacığı tespit edildi.
Bilim insanları, geri dönüşüm sırasında plastiklerin kırılması, öğütülmesi, yıkanması ve açık alanlarda depolanmasının çevreye mikroplastik yayılımını artırabileceğine dikkat çekiyor. Özellikle filtreleme sistemlerinin yetersiz olduğu tesislerde bu parçacıkların atık suyla doğrudan sulama kanallarına karışabildiği ifade ediliyor.
"Sorun yalnızca geri dönüşüm değil, denetim eksikliği"
Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi'nden deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu, plastik atık ithalatının mevcut haliyle sürdürülebilir olmadığını belirterek kapsamlı önlemler alınması gerektiğini söyledi.
Gündoğdu, plastik atık ithalatının yasaklanmasını, geri dönüşüm tesislerinde mikroplastik filtreleme sistemlerinin zorunlu hale getirilmesini ve tüm atık su deşarjlarının bağımsız kuruluşlar tarafından düzenli olarak denetlenmesini önerdi.
Çevre uzmanları ayrıca lisanslı tesislerin yanı sıra kayıt dışı geri dönüşüm faaliyetlerinin de sıkı şekilde takip edilmesi gerektiğini vurguluyor.
İngiltere hükümeti kuralları savundu
İngiltere hükümeti ise plastik atık ihracatının uluslararası çevre mevzuatı kapsamında gerçekleştirildiğini belirtti.
Yetkililer, plastik atık ihraç eden şirketlerin yalnızca gerekli lisanslara sahip tesislerle çalışmak zorunda olduğunu, ihracatçı firmaların çevre standartlarına uyma yükümlülüğü bulunduğunu ve kurallara aykırı hareket edilmesi halinde yaptırım uygulanabildiğini ifade etti.
Ancak çevre örgütleri, ihracat sonrasında atıkların nihai olarak nasıl işlendiğinin yeterince denetlenmediğini, bu nedenle mevcut sistemin ciddi açıklar barındırdığını savunuyor.
Türkiye uzun süredir tartışmaların merkezinde
Türkiye son yıllarda Avrupa'dan en fazla plastik atık alan ülkeler arasında yer alıyor. Özellikle Adana çevresinde geçmiş yıllarda da kaçak dökülen veya açık arazilerde yakılan ithal plastik atıklara ilişkin çok sayıda haber ve inceleme yayımlanmıştı.
Çevre örgütleri, ithal edilen plastiklerin tamamının geri dönüştürülemediğini, ekonomik değeri düşük olan kısmın ise yakıldığı, depolandığı veya doğaya bırakıldığı yönünde uzun süredir uyarılarda bulunuyor.
Uzmanlara göre mikroplastik kirliliğinin yalnızca çevresel bir sorun olarak değil, tarımsal üretim, halk sağlığı, su kaynakları ve uluslararası atık ticaretinin sürdürülebilirliği açısından da değerlendirilmesi gerekiyor. İngiltere'den Türkiye'ye yapılan plastik atık sevkiyatları ise bu tartışmaların önümüzdeki dönemde hem Ankara'nın hem de Londra'nın çevre politikalarında daha fazla gündeme gelmesine neden olabilir.
İngiltere'den Türkiye'ye Plastik Atık İhracatı (2016-2025)
|
Yıl |
Türkiye'ye gönderilen plastik atık (ton) |
Öne çıkan gelişme |
|
2016 |
Yaklaşık 12 bin |
Çin hâlâ en büyük ithalatçı konumunda; Türkiye'nin payı düşük seviyede. |
|
2017 |
Yaklaşık 30-40 bin |
Çin'in ithalatı kısıtlamaya başlamasıyla Türkiye'ye sevkiyat hızla arttı. |
|
2018 |
Yaklaşık 80-90 bin |
Çin'in "National Sword" politikası sonrası Türkiye önemli alternatif pazar haline geldi. |
|
2019 |
Yaklaşık 130 bin |
İngiltere'nin Türkiye'ye plastik atık ihracatı hızla büyümeye devam etti. |
|
2020 |
209.642 |
Rekor seviyeye ulaştı; Türkiye, İngiltere'nin en büyük plastik atık alıcısı oldu. |
|
2021 |
Yaklaşık 135 bin |
Türkiye bazı plastik türlerinin ithalatını kısıtladı; sevkiyat geriledi. |
|
2022 |
Yaklaşık 150 bin |
Çevre örgütleri kaçak döküm ve açık alanda yakma vakalarına ilişkin raporlar yayımladı. |
|
2023 |
Yaklaşık 145 bin |
Türkiye, İngiltere'nin en büyük plastik atık destinasyonlarından biri olmayı sürdürdü. |
|
2024 |
151 bin |
İngiltere'nin Türkiye'ye ihracatı önceki yıla göre yüksek seviyesini korudu. |
|
2025 |
139 bin |
Toplam 675 bin tonluk İngiltere plastik atığı ihracatının yaklaşık beşte biri Türkiye'ye gönderildi. |