İngiltere’de şehir içi ve şehirlerarası toplu taşımada özel sektörün rolünü değiştirebilecek önemli bir dönüşüm yaşanıyor.
Hükümet demiryollarında özel işletmecilerin sözleşmeleri sona erdikçe yolcu hizmetlerini kamu mülkiyetine geçirirken, Londra’da da otobüslerin doğrudan kamu şirketi tarafından işletilmesinin yolu açılıyor.
Transport for London’ın (TfL) 2026 İş Planı’nda açıkça yer alan hedef, “Londra için kamu mülkiyetinde yeni bir otobüs şirketi” kurulmasına yönelik ayrıntılı öneriler geliştirilmesi. TfL, modelin verimlilik, yenilik, hesap verebilirlik, çalışanlar ve yolcular açısından sağlayabileceği sonuçları inceleyeceğini belirtiyor.
Londra’nın kırmızı otobüslerinde sistem nasıl değişecek?
Londra otobüsleri zaten İngiltere’nin diğer bölgelerindeki geleneksel özel otobüs sisteminden farklı çalışıyor.
TfL yaklaşık 9 bin araçtan oluşan, 675 hatlık otobüs ağını yönetiyor. Hatları ve hizmet seviyelerini TfL belirliyor ve hizmet kalitesini denetliyor; ancak otobüslerin büyük bölümü TfL ile yaptıkları sözleşmeler kapsamında özel şirketler tarafından işletiliyor.
Dolayısıyla yolcuların üzerinde TfL logosu bulunan kırmızı otobüsleri kamu hizmeti olarak algılamasına rağmen direksiyonun arkasındaki işletmeci Arriva, Go-Ahead London, Stagecoach veya başka bir özel şirket olabiliyor.
Yeni modelin en önemli farkı burada ortaya çıkacak.
TfL'nin kendi otobüs şirketini kurması halinde, özel işletmecilerle yapılan sözleşmeler sona erdiğinde bazı hatların yeniden ihaleye çıkarılması yerine TfL’ye bağlı kamu şirketi tarafından doğrudan işletilmesi mümkün olabilecek.
Yerel Demokrasi Muhabirliği Servisi'nin (LDRS) aktardığı son bilgilere göre TfL yetkililerinin bu ay içinde mevcut otobüs işletmecileriyle görüşmelere başlayarak modelin uygulanabilirliğini değerlendirmesi bekleniyor.
Yasal engel kaldırıldı
Değişikliğin önünü açan kritik gelişme ise Bus Services Act 2025 oldu.
Ekim 2025’te yasalaşan düzenleme, yerel yönetimlerin yeni belediye otobüs şirketleri kurmasının önündeki yasağı kaldırdı. Hükümet Temmuz 2026’da yerel yönetimlerin kendi otobüs şirketlerini nasıl kurabileceklerine ilişkin ayrıntılı resmi rehberi de yayımladı.
Hükümetin Nisan ayında açıkladığı ulaşım politikasına göre yerel yönetimler artık otobüs hizmetlerini franchise modeliyle yönetmek, özel şirketlerle güçlendirilmiş ortaklık kurmak veya kendi kamu otobüs şirketlerini oluşturmak arasında tercih yapabiliyor. Merkezi hükümet 2025/26 ile 2028/29 arasında otobüs hizmetlerine yılda 1 milyar sterlinden fazla yatırım yapılacağını da belirtiyor.
Bu nedenle gelişme, Londra otobüslerinin merkezi hükümet tarafından tek seferde “kamulaştırılması” anlamına gelmiyor. Daha doğru ifadeyle hükümetin çıkardığı yasa, TfL'nin kamuya ait bir işletmeci kurmasına olanak sağlıyor; Londra yönetimi de bu seçeneği hayata geçirmek için hazırlık yapıyor.
Demiryollarında dönüşüm çok daha ileri aşamada
Otobüslerdeki hazırlık, İngiltere demiryollarında başlayan daha kapsamlı kamu mülkiyeti dönüşümünün ardından geliyor.
Hükümetin oluşturacağı Great British Railways (GBR), kamu mülkiyetinde olacak ve bugün Network Rail'in yürüttüğü altyapı yönetimiyle yolcu trenlerinin işletilmesini aynı yapı altında toplamayı hedefleyecek.
Ulaştırma Bakanlığı'nın 15 Eylül'de güncellediği plana göre GBR'nin tek hissedarı Ulaştırma Bakanı olacak ve şirket Parlamento'ya karşı hesap verecek.
Kamuya geçiş şimdiden başladı. Örneğin Thameslink, Southern, Great Northern ve Gatwick Express hizmetlerini kapsayan Govia Thameslink Railway operasyonları 31 Mayıs 2026'da kamu mülkiyetine geçti.
Manchester modeli İngiltere’ye yayılıyor
Otobüslerde dönüşümün diğer önemli örneği Greater Manchester.
Eski Manchester Belediye Başkanı, şimdiki Başbakan Andy Burnham döneminde oluşturulan Bee Network, hatların, tarifelerin ve ücret politikasının kamu otoritesi tarafından kontrol edildiği franchise sistemine geçti.
Ancak Manchester örneğinde önemli bir ayrıntı bulunuyor: Otobüslerin günlük işletmesi hâlâ büyük ölçüde sözleşmeli özel şirketler tarafından gerçekleştiriliyor. Kamu otoritesi ise hangi hattın nereden geçeceğine, hizmet standardına ve bütünleşik ulaşım politikasına çok daha fazla hakim.
Londra'da tartışılan model bunun bir adım ötesine geçebilir; çünkü TfL yalnızca ağı kontrol etmekle kalmayıp otobüsleri işleten şirketlerden biri haline gelebilir.
Özel şirketlerin rolü tamamen bitmeyecek
Bununla birlikte Londra'nın yaklaşık 9 bin otobüsünün kısa sürede tamamen kamu şirketine geçirilmesi yönünde açıklanmış bir karar veya takvim bulunmuyor.
Mevcut sözleşmeler devam edecek ve özel işletmecilerin sistemde önemli bir rol oynamayı sürdürmesi bekleniyor. Kamu şirketinin kurulması halinde dönüşümün, sözleşmeler sona erdikçe belirli hatların TfL işletmesine alınması şeklinde kademeli gerçekleşmesi olası görünüyor.
TfL, kamu işletmesinin sağlayabileceği verimlilik, hesap verebilirlik ve yenilik avantajlarını araştırırken sendikalar da modeli destekliyor. Unite, kamu işletmeciliğinin toplu taşımadan elde edilen gelirin özel şirketlere gitmesi yerine yeniden ulaşım sistemine yatırılmasına yardımcı olacağını savunuyor.
İngiltere toplu taşımada yeni bir döneme giriyor
Ortaya çıkan tablo, İngiltere'nin 1980'lerden itibaren şekillenen özel sektör ağırlıklı toplu taşıma modelinde önemli bir yön değişikliğine işaret ediyor.
Demiryollarında doğrudan kamu mülkiyeti, ülkenin diğer bölgelerinde yerel yönetim kontrolündeki otobüs franchise sistemleri, Londra'da ise bunlara ek olarak doğrudan kamuya ait otobüs işletmeciliği gündemde.
Planın gerçekleşmesi halinde Londra'nın dünyaca tanınan kırmızı otobüslerinde yolcular açısından ilk bakışta büyük bir değişiklik görülmeyebilir.
Ancak otobüsün üzerindeki TfL logosunun arkasında çok daha temel bir değişiklik yaşanmış olacak: Londra yönetimi, yalnızca güzergâhı ve ücreti belirleyen otorite değil, bazı kırmızı otobüslerin doğrudan sahibi ve işletmecisi de olabilecek.