İngiltere merkezli kamuoyu araştırma şirketi YouGov'un gerçekleştirdiği dikkat çekici anket, insanların yüksek kazanç ihtimali karşısında nasıl karar verdiğini gözler önüne serdi.
Araştırmada katılımcılara şu soru yöneltildi:
"Hemen 50 bin sterlin garanti almak mı, yoksa yüzde 50 ihtimalle 1 milyon sterlin kazanma şansını denemek mi?"
Sonuçlar, güvenli seçeneğin açık ara önde olduğunu gösterdi.
Katılımcıların yüzde 73'ü hiçbir risk almadan 50 bin sterlini hemen almayı tercih ederken, yalnızca yüzde 21'i 1 milyon sterlin için yazı tura niteliğindeki riski göze aldı. Kalan yüzde 6 ise kararsız olduğunu belirtti.
Beklenen değer 500 bin sterlin ama tercih yine garanti para
İlk bakışta sonuçlar şaşırtıcı görünüyor.
Çünkü olasılık hesabına göre yüzde 50 ihtimalle kazanılacak 1 milyon sterlinin beklenen değeri 500 bin sterlin.
Yani matematiksel açıdan riskli seçenek uzun vadede çok daha avantajlı.
Ancak davranışsal ekonomi uzmanları, insanların finansal kararlarını yalnızca rakamlarla vermediğini vurguluyor.
Birçok kişi için bugün elde edilecek 50 bin sterlin;
- ev peşinatı,
- kredi borçlarının kapatılması,
- yüksek faiz yükünden kurtulma,
- yaşam standartlarının yükseltilmesi
gibi somut faydalar sağlıyor.
Bu nedenle "kesin kazanç", teorik olarak daha yüksek getirili riskli seçeneğin önüne geçebiliyor.
Ekonomik belirsizlik risk iştahını azaltıyor
Uzmanlara göre son yıllarda İngiltere'de yaşanan yüksek enflasyon, artan mortgage faizleri ve yaşam maliyetindeki yükseliş de insanların tercihlerini etkiliyor.
Finansal terapistler, garantili paranın yalnızca ekonomik değil aynı zamanda psikolojik bir rahatlama sağladığını belirtiyor.
Özellikle geçim sıkıntısı yaşayan bireyler için "kaybetme ihtimali", büyük ödül ihtimalinden daha güçlü bir duygu oluşturuyor.
Davranışsal ekonomide bu durum "kayıptan kaçınma" (loss aversion) olarak tanımlanıyor. Nobel ödüllü psikolog Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin geliştirdiği Beklenti Teorisi'ne göre insanlar, aynı büyüklükteki bir kazançtan aldıkları hazdan daha fazlasını olası bir kaybın yaratacağı rahatsızlıkta hissediyor. Bu nedenle güvenli seçenek çoğu zaman psikolojik olarak daha cazip hale geliyor.
Erkeklerle kadınlar arasında dikkat çeken fark
Anketin demografik sonuçları da ilgi çekici bir tablo ortaya koydu.
Araştırmaya göre erkekler riskli seçeneği tercih etmeye kadınlardan belirgin şekilde daha yatkın.
Genel eğilim ise yaş, siyasi görüş veya gelir grubundan bağımsız olarak büyük ölçüde aynı kaldı. Bu da risk alma davranışında cinsiyet farkının diğer değişkenlerden daha belirgin olduğunu gösterdi.
Sosyal medyada büyük tartışma başladı
YouGov anketi sosyal medyada milyonlarca kez görüntülendi.
Bazı kullanıcılar matematiksel olarak doğru kararın 1 milyon sterlin için yazı tura atmak olduğunu savunurken, birçok kişi ise "50 bin sterlin bugün hayatımı değiştirir" görüşünü dile getirdi.
Ekonomistler ise tartışmanın yalnızca olasılık hesabıyla açıklanamayacağını söylüyor.
Bir kişinin mevcut gelir seviyesi, tasarrufları, borçları, ailesinin durumu ve geleceğe ilişkin beklentileri aynı soruya tamamen farklı cevaplar verilmesine neden olabiliyor. Bu nedenle finans literatüründe yalnızca "beklenen değer" değil, paranın kişiye sağladığı "beklenen fayda" (expected utility) da kararların temel belirleyicisi olarak kabul ediliyor.
Uzmanlar: İnsanlar rakam değil, güven satın alıyor
Araştırmanın ortaya koyduğu en önemli sonuç ise insanların finansal kararlarında yalnızca matematiğe değil, psikolojiye de büyük önem vermesi.
Kâğıt üzerinde daha kazançlı görünen seçenek, gerçek yaşam koşullarında her zaman en çok tercih edilen seçenek olmuyor.
Çünkü birçok kişi için garanti edilen 50 bin sterlin, yalnızca bir para ödülü değil; borçlardan kurtulma, finansal güvenlik ve geleceğe daha umutla bakabilme fırsatı anlamına geliyor. Bu nedenle uzmanlar, ekonomik kararların "rasyonel hesap" kadar "insani ihtiyaçlar ve güven duygusu" tarafından da şekillendiğini vurguluyor.