Uluslararası Adalet Divanı’nın 19 Temmuz 2024 tarihinde açıkladığı tarihî danışma görüşü, İsrail’in Filistin topraklarında onlarca yıldır sürdürdüğü işgal düzenine ilişkin bugüne kadarki en ağır uluslararası hukuk kararlarından biri oldu.
Mahkeme, İsrail devletinin varlığını değil; İsrail’in 1967’den beri işgal ettiği Doğu Kudüs, Batı Şeria ve Gazze Şeridi’ndeki devam eden varlığını hukuka aykırı ilan etti.
“UAD’ın, kararı, İsrail’in Filistin topraklarında kurduğu askerî, idari, ekonomik ve yerleşimci düzenin hiçbir hukuki meşruiyet taşımadığını açıkça ortaya koyuyor.
UAD, İsrail’in işgalci güç sıfatını sistematik biçimde kötüye kullandığını; toprakları parçalayarak, Filistinlileri yerinden ederek ve kalıcı yerleşimler kurarak geçici bir işgali fiilî ilhaka dönüştürdüğünü belirledi.
İşgal “devam eden uluslararası suç oluşturan fiil” olarak nitelendirildi
UAD, 11’e karşı 4 oyla İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarındaki devam eden varlığının hukuka aykırı olduğuna hükmetti.
Mahkemeye göre İsrail’in politikaları, uluslararası hukukun iki temel ilkesini ağır biçimde ihlal ediyor:
- Toprakların güç kullanılarak ele geçirilmesi yasağı
- Filistin halkının kendi kaderini tayin etme hakkı
UAD, İsrail’in işgal altındaki topraklardaki varlığını “devam eden nitelikte hukuka aykırı bir fiil” olarak tanımladı ve bu durumun İsrail’in uluslararası sorumluluğunu doğurduğunu bildirdi.
Mahkeme, İsrail’in güvenlik gerekçelerini öne sürmesinin, Filistin topraklarını ilhak etmesini, kalıcı yerleşimler kurmasını ve milyonlarca Filistinliyi temel haklarından mahrum bırakmasını meşrulaştıramayacağını vurguladı.
İsrail işgali mümkün olan en kısa sürede sona erdirmeli
UAD, İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarındaki hukuka aykırı varlığına “mümkün olan en kısa sürede” son vermesi gerektiğine karar verdi.
Bu hüküm yalnızca askerî birliklerin konumuyla sınırlı değil. İsrail’in işgal altında kurduğu kontrol sisteminin, askerî yönetimin, yerleşimlerin, toprak gasbının ve fiilî ilhak uygulamalarının da ortadan kaldırılmasını kapsıyor.
Mahkeme, İsrail’in Doğu Kudüs ve Batı Şeria’nın geniş kesimlerinde egemenlik kurmaya çalıştığını; İsrail hukukunu bu bölgelere yayarak toprakları kalıcı biçimde kendi ülkesine katma niyetini ortaya koyduğunu belirledi.
UAD ayrıca Filistin topraklarının birbirinden koparılmasının, Filistin devletinin kurulmasını engellediğini ve Filistin halkının kendi geleceğini belirleme hakkını fiilen ortadan kaldırdığını kaydetti.
Yerleşimler durdurulmalı, yüz binlerce yerleşimci tahliye edilmeli
Mahkeme, 14’e karşı 1 oyla İsrail’in işgal altındaki topraklardaki bütün yeni yerleşim faaliyetlerini derhal durdurması gerektiğine hükmetti.
Kararda, işgal altındaki Filistin topraklarına yerleştirilen İsrailli sivillerin tahliye edilmesi de açık bir yükümlülük olarak gösterildi.
İsrail’in yerleşim politikası yalnızca konut inşa edilmesinden ibaret değil. Bu politika kapsamında Filistinlilere ait arazilere el konuluyor; evler yıkılıyor, tarım alanlarına ve su kaynaklarına erişim sınırlandırılıyor, yollar ve kontrol noktalarıyla Filistin kentleri birbirinden koparılıyor.
İsrail ordusunun koruması altında hareket eden silahlı yerleşimcilerin Filistinlilere, evlere, iş yerlerine, zeytinliklere ve tarım arazilerine yönelik saldırıları da Batı Şeria’daki zorla yerinden etme politikasının parçası olarak değerlendiriliyor.
Ayrı hukuk düzeni ve sistematik ayrımcılık
UAD, İsrail’in işgal altındaki topraklarda Filistinliler ile İsrailli yerleşimcilere farklı hukuk düzenleri uygulamasının uluslararası ayrımcılık yasağını ihlal ettiğine karar verdi.
Aynı bölgede yaşayan İsrailli yerleşimciler sivil hukuk sistemine bağlı tutulurken Filistinliler askerî mahkemelerde yargılanıyor. Filistinlilerin seyahat, çalışma, inşaat, tarım ve su kaynaklarına erişimleri askerî izinlere bağlanırken yerleşimlerin genişlemesi İsrail makamlarınca destekleniyor.
Mahkemeye göre bu düzen, Filistin halkını kendi topraklarında temel haklardan yoksun bırakan kurumsallaşmış bir ayrımcılık sistemi oluşturuyor.
İsrail Filistinlilere tazminat ödemekle yükümlü
UAD, İsrail’in işgal süresince Filistinli gerçek ve tüzel kişilere verdiği zararı tamamen gidermekle yükümlü olduğuna hükmetti.
Mahkemenin belirlediği yükümlülükler şunları kapsıyor:
- El konulan arazi ve mülklerin sahiplerine iade edilmesi
- İşgal sırasında yağmalanan kültürel varlıkların geri verilmesi
- Yerlerinden edilen Filistinlilerin dönüşünün sağlanması
- Yıkılan evler ve kaybedilen geçim kaynakları için tazminat ödenmesi
- Geri döndürülemeyen zararların maddi olarak karşılanması
Dolayısıyla karar, yalnızca gelecekteki yerleşim faaliyetlerinin durdurulmasını değil, onlarca yıllık işgalin Filistin halkında oluşturduğu maddi ve insani yıkımın telafi edilmesini de öngörüyor.
Diğer devletler İsrail’in işgaline yardım edemez
UAD, İsrail’in işgalini sürdürebilmesinde diğer ülkelerin siyasi, askerî ve ekonomik desteğinin taşıdığı öneme de dikkat çekti.
Mahkeme, bütün devletlerin İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarındaki varlığını meşru kabul etmeme ve bu hukuka aykırı durumun sürdürülmesine yardım etmeme yükümlülüğü bulunduğuna karar verdi.
Bu yükümlülük; yerleşimlerle ticaret yapılması, işgal altındaki bölgelerde yatırım gerçekleştirilmesi, yerleşim ürünlerinin İsrail menşeli kabul edilmesi ve işgalin sürdürülmesinde kullanılabilecek silahların sağlanması gibi alanları doğrudan ilgilendiriyor.
Devletlerin, İsrail’in uluslararası kabul görmüş sınırları ile işgal altındaki Filistin toprakları arasında açık bir ayrım yapması gerekiyor.
BM çekilme için bir yıl süre verdi, İsrail kararı uygulamadı
UAD, İsrail’in hukuka aykırı varlığını sona erdirmesi için belirli bir tarih vermedi ve “mümkün olan en kısa sürede” ifadesini kullandı.
BM Genel Kurulu ise 18 Eylül 2024 tarihinde kabul ettiği ES-10/24 sayılı kararla İsrail’den işgal altındaki Filistin topraklarındaki varlığına en geç 12 ay içinde son vermesini istedi.
Karar, 124 ülkenin desteğiyle kabul edildi. İsrail ve ABD’nin de aralarında bulunduğu 14 ülke karşı oy kullanırken 43 ülke çekimser kaldı.
Tanıdığı süre 17 Eylül 2025’te doldu. İsrail, bu süre içinde işgali sona erdirmedi, yerleşimcileri tahliye etmedi ve Filistinlilere tazminat ödemedi.
BM uzmanları, sürenin dolmasının ardından uluslararası toplumun yalnızca kınama açıklamalarıyla yetinmesinin hukuka aykırı düzenin devam etmesine katkı sağladığını belirterek yaptırım, silah ambargosu ve yerleşimlerle ticaretin durdurulması çağrısında bulundu.
Gazze yerle bir edildi, halk açlık ve zorunlu göçe mahkûm edildi
UAD’nin işgale ilişkin görüşü açıklanırken İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırıları da bütün şiddetiyle devam ediyordu.
İsrail ordusunun bombardımanları ve kara saldırıları Gazze’de konutları, hastaneleri, okulları, üniversiteleri, ibadethaneleri, su şebekelerini ve elektrik altyapısını geniş ölçüde tahrip etti. On binlerce Filistinli öldürüldü; nüfusun büyük bölümü defalarca yerinden edildi.
İnsani yardımın engellenmesi ve sınırlandırılması sonucunda halk gıda, temiz su, ilaç ve barınma imkânlarından mahrum bırakıldı. Açlık, susuzluk ve sağlık sisteminin çökertilmesi, askerî saldırıların yanı sıra Gazze’deki kitlesel ölümlerin başlıca nedenleri arasına girdi.
BM Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonu, Eylül 2025’te yayımladığı raporda İsrail’in Gazze’de Filistinlilere karşı soykırım gerçekleştirdiği sonucuna ulaştı. Komisyon, İsrail makamlarının öldürme, ağır bedensel ve zihinsel zarar verme, yaşamı ortadan kaldıracak koşullar oluşturma ve doğumları engellemeye yönelik tedbirler uygulama fiillerinden sorumlu olduğunu bildirdi.
Bu tespit, Birleşmiş Milletler bünyesindeki bağımsız soruşturma komisyonuna ait. Güney Afrika’nın İsrail’e karşı açtığı soykırım davasında UAD’nin nihai hüküm süreci ise ayrıca devam ediyor.
UAD daha önce de İsrail’e karşı tedbir kararları aldı
UAD, Güney Afrika’nın açtığı davada İsrail’e karşı birden fazla geçici tedbir kararı verdi.
Mahkeme İsrail’den:
- Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yasaklanmış fiilleri önlemesini,
- Gazze’ye insani yardımın ulaştırılmasını sağlamasını,
- Soykırıma doğrudan ve alenen teşviki cezalandırmasını,
- Delillerin yok edilmesini önlemesini,
- Gazze’deki Filistinlilerin yaşam koşullarını daha da kötüleştirecek eylemlerden kaçınmasını
istedi.
Buna rağmen Gazze’deki sivil ölümleri, zorunlu göç, altyapı yıkımı ve insani yardım krizi devam etti.
İsrail kararı reddetti
İsrail yönetimi UAD’nin işgale ilişkin görüşünü reddederek bölgenin geleceğinin uluslararası mahkemeler tarafından değil, doğrudan görüşmelerle belirlenmesi gerektiğini savundu.
Ancak UAD, müzakere iddiasının işgali süresiz biçimde devam ettirme hakkı vermediğini ortaya koydu. Mahkeme ayrıca Oslo Anlaşmaları’nın İsrail’e Filistin topraklarını ilhak etme veya buralarda kalıcı egemenlik kurma yetkisi tanımadığını açıkça belirtti.
İsrail’in kararı tanımaması, uluslararası hukuk bakımından yükümlülükleri ortadan kaldırmıyor.
Tarihî görüşün önündeki en büyük engel: Yaptırım eksikliği
UAD’nin görüşü hukuki bakımdan tarihî öneme sahip olsa da doğrudan bir yaptırım veya icra gücü bulunmuyor. Kararın uygulanabilmesi devletlerin, BM Genel Kurulu’nun ve özellikle BM Güvenlik Konseyi’nin atacağı adımlara bağlı.
Ancak İsrail’in en önemli askerî ve siyasi destekçisi olan ABD’nin Güvenlik Konseyi’ndeki veto yetkisi, İsrail’e karşı bağlayıcı yaptırım kararlarının alınmasının önündeki temel engellerden biri olmayı sürdürüyor.
Ortaya çıkan tablo açık: Dünyanın en yüksek yargı organı İsrail’in Filistin topraklarındaki varlığının hukuka aykırı olduğunu ilan etti; işgalin sona erdirilmesini, yerleşimcilerin tahliyesini ve zararların tazminini istedi. Buna rağmen İsrail işgali ve yerleşim politikasını sürdürürken uluslararası toplum mahkeme kararını uygulatacak etkili mekanizmaları henüz hayata geçiremedi.