banner646

banner974

banner814

25.04.2021, 11:42

Laleyi Clusius’a kim verdi?

1562 yılında İstanbul’dan Antwerp Limanı’na doğru yola çıkan bir kargo gemisinde Türkiye menşei ürünlerin yanında birkaç tane de lale soğanı bulunur. Felemenk tüccar teslim aldığı ürün balyalarının içinden çıkanların ne olduğunu anlamaz. İstanbul’daki müşterisinin kendisine hediye bıraktığını düşünür, Türk soğanı olduğunu düşündüğü hediyelerin bir kısmını kızartır ve yer. Kalanları da lahanalarla beraber diker.

1563 yılının bahar aylarında ise sıra dışı kırmızı ve sarı kafalar lahanaların arasından çıkarmaya başlar. Kendisi lahanalarının ona sürpriz yaptığını düşünür, birkaç gün sonra evine gelen bitki biliminden de anlayan işadamı Joris Rye’e çiçekleri gösterir. Rye çiçekleri tanımaz, farklılıkları ve yakışıklı olmaları onu şüphelendirir. Laleleri oracıkta lahanalardan ayırır, sadece kurtarmaz aynı zamanda yetiştiriciliğinde de ilk adımı atmış olur. Devamında dönemin en yetenekli ve meraklı botanikçisine yazarak yardım ister. Carolus Clusius…Lalenin Avrupa’daki serüveninin onunla başladığı düşünülür.

Clusius hayatını bitki bilimine adayan ve Antwerp, Montpellier, Paris şehirleriyle İspanya, Portekiz ve İngiltere’ye de seyahat ederek nadir ve bilinmeyen çiçekleri araştırır. İngilizce, Latince, Fransızca, Almanca, İspanyolca, İtalyanca, Felemenkçe ile beraber toplamda 9 dil bilmesi de nadir çiçekleri toplamasında kendisine yardımcı olduğu söylenir. Dünyanın en güzel çiçek bahçesinin babası kabul edilen Clusius için lalenin yeri ayrıdır.

Laleyi Clusius’a kimin verdiği veya gönderdiği bir tarafa Kutsal Roma İmparatoru Ferdinand’ın İstanbul elçisi Busbecq ile yazıştıkları, kendisine İstanbul’dan çuvallar dolusu çiçek tohumu ve lale soğanı gönderildiği bilinmektedir.

Osmanlı’da lale sadece saray ve çevresinin çiçeği iken Avrupa serüveniyle zamanla yetiştirme yöntemindeki gelişmeler sebebiyle herkesin olur. Avrupa’da enteresan bir piyasa oluşturur, önemi Lale Çılgınlığı döneminden sonra dahi devam eder. Çiçeklerin kralıdır, insan diğer canlılar içinde nasıl farklıysa lale de diğer çicekler arasında o derece farklıdır. Yıldızların en farklı olanıdır, güneştir.

Lale Hollanda’ya varır varmaz Clusius’un da yardımıyla ünlenir, yeni çeşitleri oluşturulur. Clusius döneminin en çalışkan, bilgili ve envanteri dolu botanikçisi olarak hazırladığı çiçek türleri katalog kitabında lalenin en az 34 ayrı gruba ayrılan 120 farklı türü olduğunu tespit etmiştir. Bununla kalmayıp hangilerinin erken ve hangilerinin orta ve geç dönemde açtığına dair ir tespitleri vardır.

Zamanla Clusius’un bahçesinden lale satın alma talepleri artar. Lale yetiştiriciliği ile ilgilenmeyen sonradan görmelerden rahatsız olur ama onlardan kurtulamaz. İtinayla yetiştirdiği laleleri çalınır, aslında onun endişesi alanların yetiştirilmesinden haberdar olmadıkları ve çaldıkları yüzlerce laleye nasıl bakacaklarını bilmemeleridir.

Lale kısa sürede servet ve zevk sahibi olmanın simgesi olur. Artan edebi çalışmaların konusu olur, lale üzerine şiir yazılır. Dönemin ünlü ressamı Rembrandt’ın Dr. Tulp’un Anatomi Dersi isimli tablosundaki meşhur anatomi doktoru Claes Pietersz’in adını lale anlamına gelen ‘tulp' olarak değiştirmesine bile sebebiyet verir.

Değişim aracı olarak alışverişlerde lale para olarak kullanılır, vadeli piyasaların doğuşu lale ticaretiyle başlar. Tüm Hollanda’da daha karlı bir ticaret yoktur. Hint Adaları’na yapılan tehlikeli ama getirisi yüksek ticaretle bile karşılaştırılmaz. Çünkü gemi yolculuğu gidiş ve geliş 2 yıl civarındadır, denizciler için salgınlar, fırtınalar, korsanlar ve İspanyol tehlikesi vardır. Lale soğanına yapılan yatırım ise kısa sürede kara dünüşebilir.

Lale ticaretiyle uğraşmak öyle büyük bir çılgınlıktır ki meslek sahibi insanlar işlerini bırakıp lale ticaretine başlar. Hatta bu ticaret için gerekli olan sermayeyi sağlamak için tüm aletlerini ipotek ettirenler olur. Normal ekonomik faaliyette sanat erbabı yüzde 10 kazanmakta bile zorlanırken lale ticaretiyle yüzler ve hatta bazen binlerle hesaplanır kar oranları. Bazıları ticaretten o kadar çok kazanır ki kendilerine lordluk ünvanı bile satın alırlar.

Rasyonel hareket eden birkaç tüccar dışında fiyatların sürekli yukarı gideceğini sananlar ise kaybedenler olur. 1636 kışında herşey yolunda giderken risk kendini göstermeye başlar. Tarihçilere göre lale çılgınlığı ve talebinin düşmesinin sebebi tek başına fiyatların düşürürülemeyecek miktarda artması değil malın satın alınma esnasında görülemiyor olmasıdır. Soğanların çiçeğe durması garanti edilemediği gibi hangi soğanın ne tip, renk ve büyüklükte açacağı da bir gizemdir.

Hollandalılar ellerine ulaşan lalelere iyi baktıkları gibi melezleme yöntemiyle yeni cinslerin oluşmasını da sağladılar. Ayrıca elverişsiz iklim ve toprak koşullarına da dayanıklı olması Hollanda’nın zayıf ve kumlu toprağında yetişmesini kolaylaştırır. O bakımdan en iyi laleler ve soğanları bugün hala Hollanda’dan gelir. Ben de ortaokulda İngilizce dersinde amaç bildiren bağlaçları öğrenirken ‘I want to go to Holland to see tulips’ kalıbını hatırladım. O zamanlar anlamazdım ama zamanla hep üzüldüm.

Baharınız lale renkleriyle dolu olsun!

Yorumlar (0)
banner647
banner872
banner673
31
açık
banner984
banner978
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 40 84
2. Galatasaray 40 84
3. Fenerbahçe 40 82
4. Trabzonspor 40 71
5. Sivasspor 40 65
6. Hatayspor 40 61
7. Alanyaspor 40 60
8. Karagümrük 40 60
9. Gaziantep FK 40 58
10. Göztepe 40 51
11. Konyaspor 40 50
12. Başakşehir 40 48
13. Rizespor 40 48
14. Kasımpaşa 40 46
15. Malatyaspor 40 45
16. Antalyaspor 40 44
17. Kayserispor 40 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 40 38
20. Gençlerbirliği 40 38
21. Denizlispor 40 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 38 86
2. M. United 38 74
3. Liverpool 38 69
4. Chelsea 38 67
5. Leicester City 38 66
6. West Ham 38 65
7. Tottenham 38 62
8. Arsenal 38 61
9. Leeds United 38 59
10. Everton 38 59
11. Aston Villa 38 55
12. Newcastle 38 45
13. Wolverhampton 38 45
14. Crystal Palace 38 44
15. Southampton 38 43
16. Brighton 38 41
17. Burnley 38 39
18. Fulham 38 28
19. West Bromwich 38 26
20. Sheffield United 38 23
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 38 86
2. Real Madrid 38 84
3. Barcelona 38 79
4. Sevilla 38 77
5. Real Sociedad 38 62
6. Real Betis 38 61
7. Villarreal 38 58
8. Celta de Vigo 38 53
9. Granada 38 46
10. Athletic Bilbao 38 46
11. Osasuna 38 44
12. Cádiz 38 44
13. Valencia 38 43
14. Levante 38 41
15. Getafe 38 38
16. Deportivo Alaves 38 38
17. Elche 38 36
18. Huesca 38 34
19. Real Valladolid 38 31
20. Eibar 38 30
banner892
banner916
Günün Karikatürü Tümü
banner928