Geçen ay, peş peşe “Avrupa Türkleri kavramı güncelleştirilmelidir” ve “Avrupa Türkleri kavramı sadece bir isim tartışması değildir” başlıklı yorumlarımı paylaşmıştım. Bunları takiben Almanya’dan Ali Şahin bey’in “Ad değil, istikamet ve maya: Töreliler…” başlıklı yorumunu da yayımlamıştım.
Şimdi de özellikle Şahin’in yorumunda teklif ettiği “Töreliler” ya da “İl Tutma” kavramlarına yönelik oldukça eleştirel bir değerlendirme geldi.
Türklük üzerine çalışmaları bulunan ve alışılagelmişin dışında çıkışlar yapan Lütfi Bergen, “Siz Avrupa Birleşik Türk Halkları Devleti mi kuracaksınız?” sorusunu yönelterek aşağıdaki değerlendirmeyi yapıyor –özetleyerek- :
“…Tarihsel olarak bakıldığında ‘Avrupa Türkleri’ denilen kültürel ve sosyal gruplar köken itibarıyla çoğunlukla Kıpçak/Kuman, İtil-Bulgar ve Uz halklarından oluşmaktadır. Bunlar da büyük ölçüde Hristiyan’dır. … Hakikatte, ‘Avrupa Türkleri’ kavramının tarihsel geleneğe bakıldığında bu Hristiyan Türkleri temsil etme zorunluluğu bulunmaktadır.
Ne var ki, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye’den Avrupa’ya bir Oğuz işçi kitlesi göç edince Avrupa, Türkiye’den gelen bu göçmenlere ‘Türk’ demiş; kendi kökenindeki Türk unsurlarını ise (Kıpçak, İtil-Bulgar, Uz) kabile veya boy isimleriyle anmıştır. Dolayısıyla burada şu sorun ortaya çıkmaktadır:
1. Avrupa Türklerini "Töreliler" kavramıyla tanımlayan yaklaşımlar bu kavramın Avrupa'daki somut varoluş koşullarına —hukuki statü, siyasi temsil, nesiller arası kimlik dönüşümü, asimilasyon baskısı— nasıl yanıt vereceği hususunda anlamlandırma krizine yakalanmaktadır.
2. Bu kavramı (Töreliler), Avrupa Türkleri için genişletmeye çalışanlar örneğin "İl Tutmak"tan bahsedebilmektedir. "İl tutma" metaforu güçlü bir imgedir. Ancak Almanya'da, Fransa'da, Hollanda'da "il tutmak" ne anlama gelmektedir? Türk Töresi'nde İL TUTMAK, DEVLET teşkil etmek anlamına geldiğine göre, Avrupa Türkleri Avrupa'da "Birleşik Türk Halkları Devleti" gibi bir Devlet mi kurmayı amaçlamaktadır?
3. Töreliler kavramı, Avrupa'da doğmuş, Türkçeyi kısmen bilen, kendisini hem Avrupalı hem Türk hisseden genç nesil için ne ifade etmektedir? Hakikatte "Töre" kavramı son 5 yıldan beri farklı Türk-İslâm milliyetçi aydınların "Türk-İslamcılıklarını" dile getirmemek için dolaşıma sürdükleri bir araçsal kavramdır. Hanif Türk Tezi bakımından ise Töre, bütün insanlığın muhatap olduğu "evrensel ahlâk ilkeleri" olup, Yafetik halklar bakımından "göçer-evli uygarlık" sistemiyle Avrasya'da hâkim olan bir iktisadî/sosyal/politik/kültürel yapıyı ifade eder.
4. Bu kavram ekseninde görüş beyan edenler "Töreliler" kavramını (Sait Başer) eklektik biçimde "Maya" kavramıyla (Yalçın Koç) ilişkilendirerek anlam genişletmesine uğratmaktadır. Yalçın Koç'un "Maya" kavramı, Anadolu halklarının "Türkçe" konuşması ekseninde ileri sürülmüş ve Anadolu'nun Ahmed Yesevî+Yunus Emre gibi sufi vahdet-i vücudçular tarafından "Müslümanlıkla Türkleştirilmesi"ni ifade etmişti…”.
Farklı bir tarih teorisinden hareket eden Lütfi Bergen, Ali Şahin Bey’in “Töreliler” ya da “İl Tutma” teklifini eleştirmektedir. Elbette eleştirilerin, değer verilen fikirler için yapıldığını biliyoruz. Ayrıca Bergen’in, Avrupa’da Hristiyan Türk topluluklarını hatırlatması yanı sıra, bugün Avrupa ülkelerinde yaşayan Türklerin tamamına yakını Anadolu’dan göç eden Müslüman Türkler olduğunu da ifade etmemiz gerekiyor.
Ali Şahin ve Lütfi Bergen beyler; “Avrupa Türkleri kavramı güncelleştirilmelidir” teklifimize yorumlarıyla katkıda bulunmuşlardır. Kendilerine müteşekkiriz. Emeklerine ve fikirlerine sağlık.
Daha önceki yorumlarda da ifade edildiği gibi, niyetimiz kullanılmakta olan Avrupa Türkleri kavramının içeriğini günümüz Avrupa şartlarına göre genişletmektir. Teklifimiz; otuz yıl önce Avrupa’daki Türkiye Türkleri için kullanılan kavramın, bugün Türk dünyasının farklı ülkelerinden Avrupa’ya gelmiş Türk topluluklarını da içine alacak şekilde güncellenmesi ve bu yönde bir iradenin geliştirilmesidir.
Veyis Güngör
23 Haziran 2026